نقد فيلم هاي برتر

رمان اسپارتاكوس، معروف ترین اثرهوارد فاست كه در سال ۱۹۵۱ انتشار یافت، یك رمان تاریخی «واقعی»است. طبق اسناد و مدارك تاریخی، همه شخصیت های اصلی اش، واقعی بوده اند، اما «داستانی كردن»این شخصیت ها و تنیدن كُنش ها، تجربه ها و واقعه های مختلف در متن، حاصل كار فاست بوده است.او در پایان كتابش حتی از اشاره به زندگی «وارینیا» همسر اسپارتاكوس، و ازدواجش با یك روستایی و هشت بار دیگر وضع حمل، خودداری نمی كند. رمان به لحاظ ساخت به گونه ای نوشته شده است كه اگر كسی كمترین اطلاعی از قیام بردگان به رهبری اسپارتاكوس در هفتاد و سه سال پیش از میلاد نداشته باشد و اسمی از كراسوس فرمانده، و گراچوس، سناتور روم نشنیده باشد، آن را همچون اثری پركشش می خواند.

با این كه رمان "اسپارتاكوس" به لحاظ ساختاری اثری است بسیار قوی، اما فیلم آن، محصولی كه برای كمپانی یونیورسال افتخار آفرید، جدا از موضوع روان شناختیِ جهان شمول تأثیر قوی تر «دیدن و شنیدن» نسبت به « خواندن »، به اعتقاد اكثر صاحب نظران در مجموع خوش ساخت تر از رمان از كار درآمد.

ابتدا قرار بود آنتونی مان - كارگردان كهنه كاری كه بعدها با ساختن «ال سید» توانمندی اش را در ساختن فیلم های تاریخی به اثبات رساند - فیلم اسپارتاكوس را كارگردانی كند، اما كرك داگلاس و تا حدی ادوارد لوییس، تهیه كننده فیلم، پس از شروع فیلم برداری، كارگردانی فیلم را به استانلی كوبریك می سپارند كه سی و دو ساله و حدود بیست و دو سال جوان تر از مان بود و در مقایسه با تجربه هجده ساله  مان، فقط هفت سال تجربه كارگردانی داشت

آینده نشان داد كه یكی از نخبه ترین كارگردان های جهان گزینش شده است. اما متأسفانه دالتون ترامبو، فیلمنامه قوی و خوش ساختی، خصوصاً در عرصه دیالوگ ها، برای این رمان ننوشت؛ با این وصف هنرپیشه ها، موسیقی و فیلمبرداری استادانه راسل متی و كلیفورد استین، فیلم را در اوج نگه داشتند. الكس نورث، یكی از بهترین موسیقی های دوران فعالیت هنری اش را برای این فیلم تنظیم كرد و به خاطر آن جایزه اسكار را نصیب خود كرد.

شكوه و نرمش این موسیقی فقط در یك فیلم دیگر از نورث شنیده می شود: كلئوپاترا. گرچه عظمت آهنگ فیلم اسپارتاكوس در حد و اندازه های آهنگ فیلم بِن هور ساخته میكوس روژا نیست، اما در هماهنگی ملودی ها با كنش های شخصیت ها كم و كسر نداشت؛ ضمن آن كه هماهنگی و خوش آوایی موسیقی فیلم با فیلمبرداری، هم از نمای دور و هم از نمای نزدیك، بیانگر تلاش جدی راسل متی و همكارش بوده است. جایزه اسكار به خاطر این فیلمبرداری، خصوصاً صحنه قیام برده ها در مدرسه گلادیاتوری كاپوا و نبرد نهایی در تاریخ سینما به یاد ماندنی است.

كِرك داگلاس در نقش اسپارتاكوس، بی تردید بهترین بازی عمرش را ارائه می دهد. جین سیمونز، با آن چهره معصوم و نگاه هراسیده - در نقش وارینیا كنیزی كه شب ها در اختیار گلادیاتورها گذاشته می شود، انتخابی مناسب بوده است.بازی چارلز لافتون در نقش گراچوس، بازی كل بازیگران حاضر در عمارت كاپیتول را تحت تأثیر قرار می دهد؛ هر چند كه بازی لارنس اولیویر در نقش ماركوس كراسوس، دشمن سرسخت گراچوس، تماشاگر را مجذوب می كند. دیالوگ های رد و بدل شده بین این دو دشمن در سنای روم، از بهترین بخش های كار دالتون ترامبو است، هر چند به عقیده بعضی از منتقدان، می توانست بهتر از این هم باشد. پیتر یوستینُف در نقش فلاویوس، صاحب مدرسه گلادیاتوری كاپوا، مردی سودجو و فرصت طلب، چنان بازی روانی ارائه می دهد كه تماشاگر نمی تواند دوستش نداشته باشد. حتی وودی استراد، در نقش یك گلادیاتور سیاه پوست، بازی اعجاب انگیزی از خود نشان می دهد. لبخند محو و ناپیدای او، درست قبل از نبردش با اسپارتاكوس، هرگز از یاد تماشاگر نمی رود: گویی با آن لبخند ژوكوندوارش می خواست به اسپارتاكوس - و حتی تماشاگر بفهماند: «گیرم مرا در نبرد تن به تن كُشتی، بعدش چی؟» بازی مقتدرانه ای كه كوبریك از این هنرپیشه می گیرد خیلی قوی تر از بازی درخشان او در فیلم « مردی كه لیبرتی والانس را كشت » به كارگردانی جان فورد است.

. صحنه هایی از فیلم، مانند جواب برده های شكست خورده در پاسخ به پرسش «اسپارتاكوس كیه؟» در انتهای فیلم، خشم اسپارتاكوس در لحظه پیش از قیام و گلاویز شدن با فرمانده مدرسه، خداحافظی وارینیا و گراچوس پیش از خودكشی گراچوس، شعرخوانی آنتونیو (تونی كریتس) برای برده ها، در شبی آرام و بی دغدغه، نشان از قابلیت های كوبریك جوان دارند كه از صحنه آرایی های الكساندر لولیتس، اریك اربام، راسل گاسمن و جولیا هرون، بیشترین استفاده را برده است. استانلی كوبریك در مورد "لباس" بازیگران هم حساسیت بیش از حدی نشان داد، طوری كه والز و بیل تامس، یكی از بهترین كارهای خود را ارائه دادند و جایزه اسكار را بردند.

یكی از نقاط ضعف فیلم نامه كه اگر برطرف می شد، می توانست توانایی بیشتری از كوبریك به نمایش بگذارد، حذف بعضی از شخصیت های رمان و دیالوگ های مرتبط با آنهاست از سوی فیلمنامه نویس است. این امر خصوصاً در مورد سیسرون، خطیب كم نظیر و اندیشمند نكته سنج است كه هیچ از شخصیت های فیلم نمی توانند جای خالی او را خصوصاً در عرصه دیالوگ پر كنند - هر چند كه فیلمنامه نویس كسی را جایگزین او نكرده و دیالوگ نویسان فیلم، حرف های سیسرون را به كلی حذف كردند.

با تمام این ضعف ها كه ارتباطی به كوبریك نداشت، یكی از معتبرترین فیلم های تاریخ سینما ساخته شد. مردم جهان استقبال خوبی از این فیلم كردند. فروش چند میلیونی كتاب اسپارتاكوس و چند صد میلیونی فیلم اسپارتاكوس و تحسین این دو اثر از سوی مردم عادی و روشنفكران جهان، نه تنها یك نویسنده مردمی و یك كارگردان خوش آتیه را به جهانیان شناساند، بلكه ثابت كرد كه ارزش های هنر، مستقل از سیاست و ایدئولوژی است و یكی از جنبه های آرمان گرایی نوع بشر در همین استقلال جویی او از منابع قدرت است.